Gwary i dialekty

 Gwary i dialekty w Gminie Łubniany

Charakterystycznym zjawiskiem środowisk wiejskich, małych miasteczek, ale także dużych miast na Górnym Śląsku (np. Katowice, Zabrze, Bytom, Rybnik) jest  mówienie po Śląsku, czyli   jakimś lokalnym, występującym na danym terenie, dialektem śląskim. Tak też jest w miejscowościach należących do Gminy Łubniany.  Nie jest to jakiś ewenement w skali całego Kraju, czy innych regionów Europy, a nawet innych kontynentów. Lokalne odmiany gwarowe występują na całym świecie. Świadomość  bycia spadkobiercą tego dziedzictwa  jest  co raz bardziej doceniana. W niedalekiej jeszcze przeszłości, można powiedzieć w połowie XX wieku na terenie gminy Łubniany i gmin o podobnej strukturze  społecznej, po Śląsku mówiło prawie 100%  mieszkańców. Najstarsi mieszkańcy, urodzenie w latach 20/30 minionego wieku, w niektórych rodzinach  używali jednocześnie  gwary i języka niemieckiego. Po wojnie stanowili oni jednak zdecydowaną mniejszość. Z biegiem lat sytuacja się zmieniała. W latach 70/80 znaczna część mieszkańców gminy wyjechała na stałe do Republiki Federalnej Niemiec. Z upływem czasu przybyło wiele nowych rodzin z innych regionów Polski. Powstały nowe osiedla, sukcesywnie zamieszkują je  nowi  mieszkańcy. Wieś stała się oazą dla wielu osób przybyłych tu z przyległego do gminy miasta Opola. Naturalnie cały ten proces zmienił diametralnie strukturę całej łubniańskiej społeczności. Znaczna część mówi po polsku, językiem literackim. Współczesne śląskie rodziny, które w języku domowym swoich dziadków, rodziców  wyrosły, bardzo często, swoje dzieci uczą już od kolebki  języka literackiego. Naturalnie nie wszystkie. Jest wiele rodzin  wiernych  dawnej tradycji. Duży w pływ na zmianę mają współczesne media. Szczególnie telewizja. Trudno dziś ocenić  na ile procentowo gwara jest obecna w życiu mieszkańców gminy Łubniany. Należałoby podjąć dokładne badania. Gmina liczy ponad 10 000 mieszkańców. Gwara jest częścią jej kulturowego dziedzictwa  i historii jej mieszkańców. Niezależnie od jej znajomości, dziś, wszyscy jesteśmy winni jej szacunek.

Poniżej podajemy kilka przykładów. Zachęcamy jednocześnie  do uzupełniania zamieszczonego materiału o pojedyncze słowa zwroty, powiedzenia, przysłowia, itp. Informacje prosimy przesyłać na adres mailowy: lodzk@interia.pl. Serdecznie dziękujemy za każde ocalone tą drogą słowo.

 A
ani z poły – ani w pół
ani zdrzejć – nie widać
ale ci się wydarzyło – ale ci się udało
ale mi się darzi – powodzi, udaje

B
borołcek – ktoś biedny, niezaradny

C
campnóńć – kucnąć
cyniół się dobry – udawał dobrego

D
dniołsek – zdrobniale dzień
danga – tęcza, też ślad po uderzeniu
dogodzóny – dojrzały
drołbka – drabina
dwiyrka – drzwiczki

dyć – tak

 

E
Encik – imię Ernest

F
frechołc – łobuz, ktoś kto się zachowuje niegrzecznie
frasónek – zmartwienie

G
gibej sie – śpiesz się
gymzi – łazi, plącze się pod nogami
grzmiot – burza
grzmi – odgłosy burzy

H
harboły – stare buty

I
iniedy – innym razem

J
jescy sie taki nie narodziół, co by wszystky wygodziół (przysłowie) – jeszcze się taki nie urodził, który by sprawił, że wszystkim pasowało by tak, jak sobie tego by życzyli
już się jaśni – już dnieje

K
krawacić
– mówić łamanym językiem, pleść trzy po trzy
kolik – kołek, palik

kopidoł – grabarz

L
lepsy śpicek niz chlebicek (przysłowie)
– lepszy sen od kawałka chleba
lyska – grządka

Ł

M
maślołk
– mazgaj; drugie znaczenie: nazwa grzyba – maślak
mycka – czapka

N
na wyrost i spuchlizna
– za duże, na wyrost
naswołl – specjalnie
napasować – przymierzyć
narzycki – narzekanie, uskarżanie

O

P
przodzi
– przedtem
przisklybek – podlizaniec, lizus

przeca – przecież

R

S
skołzać dać
– przekazać, coś powiedzieć

Ś
ślojdra
– proca
ślajdra – centryfuga, urządzenie, które służy do ręcznego oddzielenia od mleka śmietanki i maślanki, zastąpione później napędem elektrycznym.
śpanga – spinka
ślimołk – ktoś powolny, niezdara

T – toć – tak

U

W
wymazać kómuś – sprwić lanie
wyrzinac – łobuz
wypołrtać – wypatroszyć
wydarzóny – udany, też ktoś uzdolniony

wyzguwać – wydłubywać, np. drzazgę z palca

 

Z
zugać
– szturchać
zgać się – zaczepiać, szukać zaczepki
zaruściały – zardzewiały
za jasna – pora dnia kiedy jest widno
za ćmołka – pora dnia kiedy jest ciemno
zetrzwej – wytrzymaj, zaczekaj

zarołz – zaraz